We leven tussen tegenstellingen. Goed en fout, gelijk en ongelijk, voor en tegen. Niet alleen om ons heen, maar ook in onszelf. Angst, verlangen, boosheid en onzekerheid beïnvloeden hoe we naar de wereld kijken en hoe we handelen.
Maar wat gebeurt er wanneer we uitzoomen? Wanneer we onze eigen werkelijkheid even loslaten en kijken naar het grotere geheel? Ontstaat er dan een ander beeld van de wereld, van de ander en uiteindelijk ook van onszelf?
Leven tussen tegenstellingen.
Goed en fout. Gelijk en ongelijk. Links en rechts. Wij en zij. We zien het dagelijks om ons heen. In de politiek, op sociale media, in maatschappelijke discussies en in de manier waarop mensen elkaar soms steeds moeilijker lijken te verstaan. Maar deze tegenstellingen bestaan niet alleen buiten ons.
Leven met tegenstellingen in onszelf
We kennen verlangen en teleurstelling, liefde en boosheid, vertrouwen en angst. We willen nabijheid en tegelijkertijd vrijheid. We zoeken zekerheid en verlangen naar verandering. Ook onze binnenwereld is voortdurend in beweging.
Een gebeurtenis raakt ons. We voelen iets en geven daar betekenis aan. We voelen ons bijvoorbeeld gekwetst en denken: hij respecteert mij niet. We worden onzeker en denken: ik moet mezelf beschermen. We voelen jaloezie en denken: ik dreig iets kwijt te raken. Het gevoel wordt een gedachte. De gedachte wordt een verhaal. Het verhaal wordt een overtuiging. En vanuit die overtuiging gaan we handelen. Zo ontstaat het web waarin we gevangen raken.
Het web van onze eigen werkelijkheid
We denken vaak dat we reageren op de werkelijkheid. In feite reageren we voor een groot deel op onze interpretatie van de werkelijkheid. Wat voor de één een bedreiging is, voelt voor de ander als een kans. Wat de één als vrijheid ervaart, kan door een ander als onzekerheid worden beleefd.
Achter ons handelen zit meestal iets dat voor ons van betekenis is: behoefte aan veiligheid, erkenning, verbondenheid, vrijheid of controle. Dat maakt gedrag begrijpelijk. Maar begrijpen is niet hetzelfde als goedkeuren. We kunnen het handelen van iemand afwijzen en tegelijkertijd proberen te begrijpen vanuit welke overtuiging, angst of behoefte hij handelt.
Dat is een belangrijk onderscheid. Want zodra we de ander alleen nog zien als de verkeerde, verdwijnt de mens achter het standpunt.
De spiegel
Is onze binnenwereld een afspiegeling van de buitenwereld, of is de buitenwereld een afspiegeling van onze binnenwereld? Dat is een integrerende vraag.
We worden gevormd door de wereld waarin we leven. Onze opvoeding, cultuur, ervaringen en relaties geven vorm aan onze denkwereld. Tegelijkertijd nemen we die denkwereld mee naar buiten. We kijken door onze eigen bril naar wat er gebeurt. De buitenwereld vormt ons. Wij vormen ook de manier waarop we die buitenwereld ervaren. Dat maakt ons perspectief waardevol, maar niet absoluut.
Mijn overtuiging is ook ergens ontstaan. Door wat ik heb meegemaakt, geleerd en ervaren. En wat ik vandaag als waarheid zie, kan door nieuwe ervaringen en voortschrijdend inzicht over een paar jaar weer anders zijn. Mijn denkwereld is geen eindpunt. Het is een momentopname.
Uitzoomen
Stel dat we een stap terug doen. Niet om de werkelijkheid te ontkennen, maar om haar ruimer te zien. Hoe verder we uitzoomen, hoe minder absoluut de afzonderlijke tegenstelling wordt.
Een beschaving ontstaat, groeit, bloeit en verdwijnt. Culturen en religies veranderen. Machtsverhoudingen verschuiven. Natuur en klimaat veranderen voortdurend. Wat op één moment stabiel lijkt, blijkt onderdeel van een veel grotere beweging. Ook onze huidige wereld is geen eindpunt.
Dat betekent niet dat alles vanzelf goed komt. Het betekent wel dat niets blijft zoals het is. Yin en yang verbeelden dat mooi: geen twee vijanden die elkaar moeten overwinnen, maar tegengestelde bewegingen die samen één geheel vormen.
We kunnen wel naar het grotere geheel kijken, naar de geschiedenis en naar de beweging van beschavingen, maar uiteindelijk staan we weer met beide voeten in ons eigen leven.
Mijn emoties zijn er nog. Mijn irritaties en zorgen zijn er nog. De vraag is dus niet of uitzoomen de werkelijkheid verandert. De vraag is: Verandert het de manier waarop ik mij tot de werkelijkheid van vandaag verhoud?
Uitzoomen verandert mijn blik op de ander.
Wanneer ik zie dat ook mijn eigen werkelijkheid gevormd wordt door ervaringen, emoties en overtuigingen, kan ik beseffen dat dit voor de ander net zo geldt.
Dat betekent niet dat ik zijn denkwereld hoef over te nemen. Empathie betekent niet: ik vind wat jij vindt. Empathie betekent: ik probeer te begrijpen hoe jij tot jouw werkelijkheid bent gekomen. Ik kan de wereld even door jouw ogen proberen te bekijken, terwijl ik weet dat het niet mijn wereldbeeld is.
Dat vraagt iets van ons. Het vraagt dat we onze eigen overtuiging niet voortdurend hoeven te bevechten of te verdedigen. Want wie werkelijk weet dat zijn eigen denkwereld een momentopname is, kan ruimte laten voor een ander perspectief. Niet omdat alle perspectieven even waar zijn, maar omdat geen mens het volledige geheel overziet.
Overgave aan wat groter is dan wijzelf
Nog verder uitzoomen brengt een ander besef. We hebben invloed op ons leven, maar geen volledige controle. We kunnen keuzes maken, relaties aangaan, grenzen stellen, veranderen en verantwoordelijkheid nemen. Maar we kunnen niet alles bepalen.
We kunnen de ander niet veranderen. We kunnen maatschappelijke ontwikkelingen niet volledig sturen. En uiteindelijk kunnen we ook de grotere bewegingen van natuur, geschiedenis en leven niet beheersen.
Daar ligt een vorm van overgave. Niet de berusting van: het heeft toch geen zin. Maar het accepteren van een werkelijkheid die groter is dan mijn persoonlijke wil. Juist wanneer ik accepteer wat buiten mijn invloed ligt, komt er energie vrij voor datgene waar ik wél invloed op heb: mijn houding, mijn keuzes, mijn woorden en mijn handelen.
Vrijheid binnen het web
We hoeven niet uit het web van emoties, overtuigingen en verlangens te ontsnappen. Dat web hoort bij het mens-zijn. De vraag is of we erin gevangen blijven.
Wanneer we uitzoomen, ontstaat zicht op het geheel. Wanneer we vervolgens weer inzoomen, nemen we dat ruimere perspectief mee naar ons dagelijks leven. De tegenstellingen blijven en mijn emotie is nog steeds echt. Mijn overtuiging doet er nog steeds toe. Maar niets hoeft meer absoluut te worden. Ik kan voelen zonder onmiddellijk te handelen.
Ik kan luisteren zonder mijn eigen positie te verliezen. Ik kan de ander proberen te begrijpen zonder mezelf te verloochenen. En ik kan accepteren dat het leven groter is dan wat ik kan overzien of beheersen. En leren zien dat we onderdeel zijn van een voortdurend bewegend geheel.
Met het besef dat er, hoe gevangen we ons soms ook voelen, altijd een tussenruimte blijft tussen wat er in ons gebeurt en wat we ermee doen.
Daar begint onze vrijheid. En ontdekken we wat er verandert wanneer we het kleine weer leren zien vanuit het grote geheel.
Ben Hoogenboom/ ZenCenter Centrum voor zingeving